Bir yazı birkaç bakımdan mektep olmak vasfını kazanabilir. Bunların en başında kalemleri (nevi’leri), yazanları, zamanları ve muhitleri gelir.

Kûfî ve yedi kalem ve bunlardan bilhassa Sülüs, Nesih ve Ta’lîk ile Celî Sülüs ve Celî Ta’lîk başlı başına birer mekteptirler. Her ölçülü yazıyı bu sıfatla mütalaa etmek ilk iştir. Çünkü her biri birçok sanatkârı etrafında toplamış, onların yetişmelerini sağlamış, bedii zevk ihtiyaçlarını cevaplandırmış, onların iradeleri, hisleri ve varlıkları üzerinde müessir olmuştur. Bunların verdikleri eserler vasıtasıyla da zamânının, muhîtinin ferdî ve içtimai estetik temayüllerini tatmine çalışmış, onların hislerine, zekâlarına, gönüllerine iradelerine hitap etmiş, bir taraftan ilmî, diğer taraftan san’at haysiyetleriyle İslâm Kültür ve Medeniyeti’nin yayılmasına hizmet eylemiş, yer ve zaman değiştirmiş, bunlarla mütenasip bünye değiştirmiş, bunlarla mütenasip bünye değiştirmiştir, böylece, şu veya bu yerdeki, şu veya bu zamandaki toplulukların iç hayatlarını, fert ile cemiyet, kavim ve ümmet arasındaki rûhî, dinî ve ahlâkî... birtakım münasebetleri, hayat ve kâinât hakkındaki görüşleri, duyuşları anlatmaya çalışmış, güzeli ve güzelliği tanıtıp sevdirmeye uğraşmış. Hatta bu kadarla kalmamış, ifadelerinde taşıdığı bazı istifhamlarla, muammalarla karşısındakileri düşündürebilecek hâle getirerek, onlarla baş başa bırakmıştır. Böylece nev’î veya şahsî olsun, birçok ayırıcı vasıfların çeşitli örneklerini vererek az çok bir ömür geçirmiş ve bir târih kazanmıştır. Meselâ, Arap Kûfîsi, Endülüs Kûfîsi birer mektep olabilmişlerdir. Bundan başka, şu veya bu zamanda, şu veya bu sanatkârın ibda’ eylediği öyle yüksek sanat huısûsiyetleri de vardır ki, bunlar yalnız nev’i değil, onun yolunda gidenleri de asırlarca arkasına takıp götürmüştür. Hazret-i Alî Kûfî’si İmâd Ta’lîk’ı, Şeyh Hamdullah Nesh’i, Râkım Celî’si böyle birer mektep olmuş san’at âbideleridir.

Her biri bir mektepe mensup olmakla berâber, nev’inde veya nev’in bir şûbesinde gerek gelişme ve gerek ifâde ettikleri bedîî kıymet îtibariyle belli ve düzenli bir hâlde, canlı ve seçkin izler üzerinde yürüyen yazılara Kol denir. Her kol ayrı bir üslûp ifâde eder. Meselâ, Sülüs’te Celâleddîn kolu, Kadıasker kolu, Celî’de Râkım kolu, Celâleddin kolu, Nesîh’te Şeyh kolu, Ta’lîk’te Mîr Alî kolu, Yesârî kolu, Sâmî kolu gibi. Kol’da yazı nev’i bir olduğu halde, yazanlarda bir silsile düşünülebilir. Tabiatiyle, yazılarda da böyle tertîp ve silsile vücûda getirmeye bir mânî yoktur. Aksine, san’at târihi bakımından çok faydalıdır.

Kol’a âit müşterek vasıflar, nevi’ bir şahsî vasıflar arasında bir cins köprü vazîfesini görür. Bu sebeple burada üslûp, dolayısıyla mülâhaza olunur. Bundan dolayı, kolda nevi’ ile üslûbun ayrı olduklarını unutmamak lâzımdır.

Muhtelif şahsiyetler tarafından yazılan, ekol veya kol teşkîl edecek kadar diğerinden farklı yüksek karakter gösteren yazıların, yazılmalarında hâkim olan usûl ve kaidelerin bütününe üslûb denir. Meselâ, Şeyh üslûbu, Râkım üslûbu dediğimiz zaman, bunda koldan farklı olarak, yazının san’at seciyesini ifâde eden vasıfların nevi’ içindeki husûsiyetini gösteren bir çehre vardır. Bu çehre üslûb’tan gelmiştir. Onun için Şeyh’in Nesh’indeki üslûbu Hâfız Osman’ın Nesh’inde bulamayız. Râkım’ın Celîlerindeki üslûp husûsiyetini Mahmût Celâleddîn’in Celî’lerinde göremeyiz. Kollar, bu üslûpların tâbi’leridirler. Üslûpta, yazanalrdan ziyâde, yazılarla metotlar ve aralarındaki farklar daha evvel düşünülür.

Yazılmış muayyen bir nev’e, bir mektebe, bir üslûba dayanmakla berâber, bâzı mütemâyiz vasıfları hasebiyle diğerlerinden ayrılan bir yazının ayırıcı karakter husûsiyetine Tarz denilir. Fakat, her üslûbta bu mânâca bir karakter husûsiyeti bulamayız. Meselâ, İmâd tarzında Ta’lîk dediğimiz zaman, İmâd’ın üslûbunda yazılmış olmakla berâber, onda olmayan öyle canlı bir gelişme vardır ki, bununla üslûbdan ayrılır. Bu husûsiyet ve hüviyet henüz üslûbun malı olmayacak bir durumdadır. Bunu bâzen vâdî kelimesiyle de ifâde ederler. Meselâ, “Nefeszade İsmâil Efendi, Şeyh Hamdullah vâdî’sinde yazardır” denilir ki, “onun üslûbunu temsîl etmekle berâber, biraz ondan farklı idi” demektir. Bu misâlde ince bir fark daha vardır ki, onu da tavır ile ifâde ederiz .

Yazanın şahsiyetinden ilâve ettiği vasıfları göstermekten ziyâde, diğer bir hattatın yazısındaki karakterleri andıran bir yazının bütün diğer husûsiyetleri ile birlikte ifâde ettiği duruma Tavır denir. Buna bâzen çalım da tâbir ederler. Meselâ: “İsmâil Zühdî”nin Şeyh tavrında yazdığı bir Mushaf” dediğimiz zaman, yazının Şeyh üslûbunda ve o tarzda yazılmış olduğunu, bununla berâber Şeyh’in yazısında olmayan ve yalnız İsmâil Zühdî’nin şahsiyetinden doğan husûsiyetler mevcût bulunduğunu, fakat, bunlar İsmâil Zühdî’ye âit olmakla berâber, daha çok Şeyh’in yazısındaki husûsiyeti ifâde ettiğini anlarız. Bunda Şeyh’in tavrı belli, İsmâil Zühdî’nin şahsiyetini ifâde eden karakterler gizli olur. Tavırda tam bir intibak bulunmak şart değildir. Tam intibak bulunursa taklît denilen kısma girer. Tavır’da yazanın şahsiyetinden ilâve edip de, istenilmeyen, gizli veya açık, az veya çok bâzı farklar sezmek mümkün olur.

Nev’i ekolü, üslûbu, tarzı ve tavrı ne olursa olsun; bir yazıda tavrın aksine olarak, daha çok yazanın artistik husûsiyetini ifâde eden kısmın veya kısımların her birinde ve topunda görülen veya sezilen ve başkasında bir benzerine rastlanmayan tamâmiyle husûsî ve şahsî olan vasıflara veya bunların netîcesi olan belirli duruma Şîve denir. Bu tıpkı lisandaki şîveye benzer. Meselâ: Süllüs Celîsi ile Râkım üsl^bunda ve Sâmî Efendi tarzında Ömer Efendi’nin yazmış olduğu (Resim: 118)’e dikkatle bakalım:

Bu levhada Ömer Efendi’nin kendi şahsiyetinden doğan öyle husûsî şîve karakterleri vardır ki; bunlar, yazıyı bozmak şöyle dursun, bir kalıptan silkerek çalınmış bir yazı olmadığını, doğrudan doğruya kalemle yazılmış bulunduğu anlatılır. Bu şîve husûsiyetini Ömer Efendi başka bir yazısında aynen göstermeye belki de güç yetiremez. Hattâ taklît sûretiyle tekrar yazmış olsa bile, onda da diğer bir şîve husûsiyeti görmemiz muhakkaktır.

Şîveden daha husûsîdir. (Renkli Resim: 119)’da birbirine benzeyen elif’lerin, vav’ların ve ayın’ların şîveleri aynı olduğu halde, bunları yanyana getirip de iyice bakarsak, her biri kendi hâl’iyle bize “Bizleri birbirimizden ayıran hâlimizdir” diyeceklerdir. Bununla berâber, şîvede, tarzda, üslûpta, ekolde de umûmî ve husûsî vaziyetlerden çıkmış ayrı birer hâl de nazara çarpar. Bu itîbarla “hâli olmayan hiçbir yazı yoktur” diyebiliriz. O yazı, ister mecâzî olsun, ister hakîkî ister güzel olsun ister çirkin. Bunun için, estetik bakımdan yapılacak müşâhede ve tetkiklerde, hâl derecelerini ve husûsiyetlerini ayrı ayrı nazara almak îcâp eder. Çünkü, hâli mâlûm olmayan yazının güzelliği hakkıyla anlaşılmaz.

Bâzen konuşurken üslûp, tarz, tavır, şîve ve hâl yerinde, bu türlü, bu çeşit, biçimi, şekli, durumu, kılığı, çalımı denildiği olursa da, dil alışkanlığıyla söylenivermiş olduklarından, her zaman maksadını ifâde etmedikleri için, seleften halefe nakledile gelen ıslahatları aynen kullanmayı daha doğru bulduk.