Kur’an’ın etkisi hat sanatını İslami kültürün en önemli sanat formu haline getirmiştir. Etkisi ve önemi Müslüman dünyasının her yöresinde, İslam tarihinin her yüzyılında, estetik üretim ve medyanın her dalında ve tasavvur edilebilen her sanat eseri çeşidinde görülebilir. İslam sanatının bütün kategorilerinde hat sanatı en yaygın, en önemli, en çok beğenilen ve Müslümanların çok takdir gösterdiği türdür.

Miladi yedinci yüzyılın başlarına kadar, Arap yarımadası sakinleri arasında yazıya karşı çok az bir temayül mevcuttu. Bazı eksik yazılar, arkeolojik kazılarda (taş ve sütunlar üzerinde) ele geçmektedir. İlave olarak, çürüyebilir parşömen ve papirüs malzemeleri üzerinde yazılar gibi paleografik kalıntılar devrin Araplarının yazı sanatının belirli bir bilgi birikimine sahip olduklarını göstermektedir. Bununla birlikte bu, Hz. Muhammed (a.s.)’ın çağdaşları tarafından yaygın olarak sahip olunan bir beceri değildir. Bazı sahabileri ve akrabaları okuma yazmayı bilmekle birlikte Hz. Peygamber’in kendisi ümmiydi. Umumiyetle manzum ve mensur eserler onları ortaya çıkaran kişiler ve diğer mahalli şairler tarafından bütünüyle veya irticalen söylenerek ezberlenmekteydi. Bu şekilde gerçekleştirilen uzun ezber pratikleri, Arap toplumunda fevkalade gelişmiş bir ezberde tutma kapasitesi oluşmasına sebep oldu. Şiir, Arapların en önde gelen tutkularıydı ve Mekke ve diğer merkezlerdeki panayırlar bölge şairleri arasında müsabakalar düzenlenmesi için fırsat oluştururdu. Vatandaşların mükemmel şiir okuma ve hatiplikteki bu rekabetleri şimdilerin batı toplumunda futbol karşılaşmalarının meydana getirdiğinden daha yüksek ve yaygın heyecana yol açıyordu. Dolayısıyla Kur’an’ın, çöl Araplarını ve Mezopotamya bölgesindeki dini iştiyaka sahip Sami komşularını heyecanlandıran edebi şaheser olması bir mucize değildir.

Hz. Muhammed (a.s.)’a Kur’an olarak bir araya toplanmak üzere gelen vahiyler bizzat kendisi ve sahabileri tarafından ezberlendiler. Bu arada sahabeden yazı yazabilenler sureleri hurma dalları, ince beyaz taşlar, kürek kemikleri, bez parçaları ve bulunabilen her türlü malzemeye geçirdiler.

Bu Kur’an parçalarından bazıları Peygamberin mescidinde, bazıları evinde, bazıları da arkadaşlarının evinde saklandı. H 10/M 632’de Peygamber (a.s.)’ın ve daha sonraki savaşlarda da Kur’an’ı ezberleyen sahabelerinin bir çoğunun vefat etmesiyle vahyi daha kalıcı bir formda kaydetmek için güçlü bir ihtiyaç hissedildi. Ömer b. el-Hattab’ın ısrarıyla ilk halife Ebu Bekir, Peygamber (a.s.)’ın katibi Zeyd b. Sabit’e bütün bölümlerini toplayarak Hz. Peygamber tarafından belirtilen sırada kağıda geçirmesini emretti.

Daha sonraları, din daha uzak ufuklara yayıldıkça İslam devletinin her siyasi-dini merkezine standart bir kitap gönderilmezse vahyin kaybolacağı ya da bozulacağı endişesi doğdu. Kur’an’ın mesajı çoğu Arapça bilmeyen yeni Müslümanlar tarafından kendilerine maledildikçe, inancın öğretilmesi ve yayılması için bir nüshanın elde bulunması mecburiydi. Halife Osman’ın emriyle H 31/M 651’de Zeyd b. Sabit’in nüshası ve diğer bütün Kur’an pasajları ve parçaları tekrar toplandı, kontrol edildi ve tüm metnin belli sayıda tam kopyaları çıkarıldı.

Bu muhafaza usulü ve yeni Müslümanlara verilecek olan eğitim, yazının geliştirilmesi ve şeklinin elden geçirilmesi için yeni talepler getirdi. Arap alfabesinin harfleri İbranice’de ve diğer bazı Sami yazılarında halen olduğu gibi Miladi Yedinci yüzyıl başlarına kadar birbirlerinden ayrı yazılıyorlardı. Zamanla birçok Arap harfini birbirlerine bağlamak için kurallar konuldu. Tek bir şekilde canlandırılan harfleri ayırt etmek için noktalama işaretleri kullanılmaya başlandı. Harflerin üstünde ve altında kısa-sesli işaretleri (kısa “e” sesi için fetha, kısa “u” sesi için damme, kısa “i” sesi için kesre) sessizleri ve uzun seslileri belirlemek üzere geliştirildi. Bir hece gibi okunan iki sesli harfleri belirtmek için hemze (gırtlak durağı), medde (sesli uzatımı), şedde (çift sessiz) ve sükun (sesli, sesi olmayan sessiz) gibi metodlar da zamanla bunlara eklendi.

Yazı yazmaya duyulan ilgi bütün düşünce ve hareketlere rehber olarak, Kur’an metnine duyulan yeni bir ilgi ve onu doğru bir şekilde muhafaza ve okuma isteğiyle orantılı bir şekilde büyüdü. Yazılı Arapça’da imla geliştikçe bazı yazı hatları ya da stilleri de geliştirildi. Miladi sekizinci yüzyılın ikinci yarısına doğru Irak’ta ortaya çıktığı sanılan ilk hatlardan biri, köşeli bir yapıya sahipti. Ona verilen Kufi adı, kaynağını yeni bir İslam şehri olan Kufe’ye bağlıyor ve Basra ve Kufe çevresinde rağbet kazandığını gösteriyordu. Bu stilin Arami ve Süryani köklerinden geliştiği düşünülmektedir. Daha yuvarlak ve el yazısı özelliklerine sahip diğer stiller de en erken çağlardan beri resmi ve şahsi yazışmalarda kullanılmaktaydı. Bu yuvarlak hatlar erken neo-sinaetik ve nebati yazısından gelişmişlerdi. Yuvarlak hatların çeşitleri İslam’ın ilk yüzyıllarında özellikle Mekke ve Medine çevresinde kullanılıyordu. Bununla birlikte o zamanlarda Kur’an yazmakta kullanılmadılar. Kufi hat, yüzyıllar boyunca kumaş, seramik, para, alet, mezar taşı ve mimari yapılarda olduğu kadar Kur’an’da da kullanılan seçkin bir hat oldu.

Kur’an’ın ilk nüshalarında, kufi hattının yatay çizgileri kısa, kalın ve sık bir yazı ortaya çıkarmak için çoğunlukla uzatılmışlardı. Bu tür genellikle “İptidai Kufi” olarak anılır. Miladi onuncu yüzyıl sonlarında İranlılar dikey çizgileri uzatmak suretiyle yeni bir stil geliştirdiler. Bu form genelde “Doğu Kufisi” olarak bilinir, çünkü örnekleri çoğunlukla Doğu’da yazılan Kur’an nüshalarında kendini göstermektedir. Küçük dikey çizgilerinin sola meyletmesi sebebiyle “Eğik Kufi” olarak da adlandırılır. Yazı çizgisinin altında harflerin detaylı bir şekilde süslenmesi de sıklıkla söz konusudur. Yani, zamanın diğer kufi formlarından çok daha narin bir hattır.

Tam ve doğru yazmak için bir sistem geliştirmenin temel problemleri çözüldükten sonra Müslümanlar yazılarını güzelleştirmeye yöneldiler. Yatay yahut düşey olarak uzatılmış kufi hattının varyasyonlarına ek olarak Müslüman hattatlar temel köşeli formun yeni varyasyonlarını geliştirdiler. Üç kufi hattının en çok bilinen varyasyonlarının hepsi harflerin kendilerinin farklı ve yazıyla ilgisi olmayan motiflere dönüştürülmesi sonucunda ortaya çıkmışlardır. Yazının düşey çizgilerinin yaprak e çiçek şekillerine dönüştürülmesiyle oluşturulan bu stillerden biri “Çiçekli Kufi” olarak bilinir.düşey çizgilerin dekoratif kıvrımlar oluşturduğu bir ikincisi “bezenmiş” ya da “kıvrımlı kufi” olarak adlandırılır. Harflerin stilize edilmiş hayvan ve insan figürleriyle sona erdiği üçüncü bir stilin adı da “canlı kufi” olarak belirlenmiştir. Bu üsluplardan sonuncusu çoğunlukla stilize edilmiş figüratif sanat örneklerinin (mesela minyatürlerin) Müslüman dünyasının diğer bölgelerinden daha çok ortaya çıktığı İran’da kullanılmıştır.

Esas köşeli ve yuvarlak hatlardan değişik bir çok üsluplar türemiştir. Bazı türevler her iki kategoriden de özellikler taşır. Her yeni hatta özel bir isim verilerek kullanımı için kesin kurallar tespit edilmiştir. Bununla birlikte bir çok durumda varyasyonel stiller genel bir türün şahsi ya da bölgesel varyasyonlarından daha fazlasını ifade ederler. Miladi dokuzuncu yüzyılın sonuna kadar yirmiden fazla el yazısı stili köşeli hatlara ek olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Onuncu yüzyılda meşhur hattat ve vezir İbn-i Mukle (V. H 329/M 940) Arap el yazısı hattının hızla gelişen çeşitlerine bir yenilik ve ıslahat getirmiştir. Bütün harfler için eşkenar dörtgen şeklindeki bir noktaya dayandırılan orantı kurallarını ortaya çıkarmıştır. Bu kurallara göre elif bu noktalardan uzunluk olarak yedi tanesine eşit olan dik bir çizgi olacaktır. Diğer harflere de dikey, yatay ve yuvarlak bölümleri için kesin ölçüler aynı şekilde verilmiştir. İbn-i Mukle bu şekilde zamanında bilinen bütün ana el yazısı stillerini standardize etmiştir.

Onbirinci yüzyıldan itibaren Kufi hattı el yazmalarının süsleme şeritlerinde, mimari ve küçük objelerin dekorasyonunda kullanılmaya devam etmesine rağmen Nesih adı verilen yuvarlak ve el yazısını andıran bir hat göze çarpar şekilde kullanılmaya başlandı. Açıklığı, basitliği ve okunabilirliği ile ayırt edilen bu hattın onu Bağdat sarayında kullanan İbn-i Mukle tarafından geliştirildiği sanılmaktadır. Çok daha önceleri kullanılmış olması mümkün olmakla birlikte yuvarlak hatların bu türünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasında İbn-i Mukle şüphesiz önemli bir rol oynamıştır. Diğer bir vezir İbn-ül’Bevvab (V. H 423/M 1032), meşhur Müslüman hattatlar üçlüsünün ikincisidir. Kendisinden önce gelen İbn-i Mukle tarafından konulan kuralları takip etmiş, fakat zamanının en iyi bilinen altı el yazısı hattının daha zarif versiyonlarını oluşturmuştur. İbn-ül’Bevvab, Kur’an nüshalarında yuvarlak hatların kullanılmaya başlanmasına öncü olmasıyla bilinir. Günümüze kadar ulaşan Nesih hattındaki en eski Kur’an nüshası İbn-ül’Bevvab’ın bizzat yazdıklarından biridir. Bu gün bu nüsha İrlanda’da Dublin Üniversitesi’nin Chester Beatty Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Okunabilirliği sebebiyle hattı zamanla Kur’an-ı Kerim yazısında Kufi hattının yerini aldı. Kufi gibi Nesih hattı da Müslüman dünyasının bütün yörelerine dağıldı.

Yuvarlak el yazısı hatları, üçüncü meşhur hattat, Yakut bin Abdullah el-Musta’sımi (V. H 698/M 1298) tarafından daha da ince şekilde işlendi ve düzenlendi. Bazen “sitte”yi yani devrinin revaçta olan “altı” hattını ortaya çıkaran kişi olarak anılmakla birlikte, bu hatlar muhtemelen çok daha önceden biliniyorlardı. Fakat, kamış kalemi kesmek ve ucunu yazıya hazırlamak için bulduğu yeni bir metodla bu yazıları daha da güzelleştirdi.

Yakut el-Musta’sımi’nin zamanına kadar yuvarlak Arap hatlarının temel gelenekleri kurulmuş, mükemmelleştirilmiş ve güzelleştirilmişken daha sonraki nesiller bu malzemeleri daha dekoratif ve pahalı Kur’an nüshaları hazırlamakta, ayrıca şiir ve nesir kitaplarında kullandılar. Sonraki yüzyıllarda hazırlanan Kur’an nüshalarında bulunan yazı ve süslemelerdeki zarafet aşılamaz niteliktedir. Her yönetici, her hanedan, her zengin kişi zamanın en güzel Kur’an nüshasını yazmak veya yazdırmak için yarışmıştır. Hattatlar bir saray için çok değerliydiler. Her eğitimli kişi sanatın en yüksek seviyedeki maharetine sahip olmaya çalışmıştır. Hat sanatına duyulan ilgi Kur’an yazımından hatların metal, cam, fil dişi, kumaş tahta, taş, alçı ve seramikten yapılmış eşyanın süslenmesinde kullanılmasına sıçramıştır. Mümkün olan her malzeme ve nesne yazı sanatıyla oluşturulmuş şeritler, madalyonlar, motifler veya bütün tasarımlarla süslenmiştir.

Değişik, köşeli ve yuvarlak hatlardan her biri özel bir stili belirler ve her biri ayırt edici bir isme sahiptir. (Sülüs, Nesih, Muhakkak, Reyhani, Rika, Tevkıi vb.). Farklı bir hat meydana getiren stil özellikleri dikey çizgilerin başlarının nasıl yapıldığı, harflerin bitiş şekli, sıklığı, eğiklik derecesi, yatay ya da düşey uzatma, köşelerin yuvarlatılma derecesi ve bunlar gibi özelliklerdi.

Geliştirilen en önemli hatlardan biri Müslüman dünyasının bütün yörelerinde kullanılan Sülüs hattıdır. Sülüs, mimari ve küçük dekorasyonunda, aynı zamanda Kur’an nüshalarında ve diğer metinlerde dekoratif bir hattır. Abbasi döneminin ilk yıllarında yaygınlaşan, yani miladi sekizinci yüzyıl sonlarında kullanılmaya başlanan çok eski bir hattır. Altı ana hattan (sitte) biri olarak kabul edilir. Bu güne kadar değişik formlarda kullanımıyla sülüs harflerin herhangi bir boşluk veya forma uyacağı şekilde genişlemesine ya da sıkıştırılmasına izin veren bir esnekliğe sahiptir. Üst üste satırlar ve uzatılan düşey çizgiler hattın diğer özelliklerindendir.

Kufi, Nesih ve Sülüs hat çeşitleri Müslüman dünyasının bütün bölgelerinde kullanılmakla birlikte sadece mahalli hatlar da mevcuttur. Bunlardan biri Mağribi olarak bilinen hattır. Bu hat Mağribi İspanya ve Kuzeybatı Afrika’da Kur’an ve diğer metinlerin kopyalanmasında ve küçük eşyanın süslenmesinde kullanılmıştır. Mağrip’te bile, Pan-İslami hatların hüküm sürdüğü kitabeler arasında üstünlük sağlayamamıştır. H 400/M 1000 yılları civarında ortaya çıkmış görünen Mağribi hatta Kufi’nin köşeli özellikleriyle, Neshin yuvarlak formları arasında bir geçiş olarak karakterize edilmektedir. Bazı harflerin sonda gelen şekillerinin satır altındaki abartılı yuvarlak uzanımları ayırt edici bir özelliğidir. Bununla birlikte İbn-i Mukle tarafından icat edilen orantılı (Mensub) sistem İslam’ın batı bölgelerinde hiçbir zaman geniş ölçüde kullanılmamıştır.

Bazı genel özelliklere uymakla birlikte Mağribi hattın tarihte dört alt stili mevcuttur. Bunlardan ilki adını önemli ölçüde kullanıldığı şehir olan Kayrevan’dan alan Kayrevani’dir. Mağribi hattın bu türü çok kısa dikey çizgilerle ayırt edilir. Endülüsi ya da Kurtubi adı verilen hat ise daha sıktır. Yatay çizgilerin ve satır altı çizgilerinin bir hayli uzatılmasıyla dikkati çeker. Müslüman İspanya’nın en önemli stili haline gelmiş ve Müslümanların İber Yarımadası’ndan çıkarılmalarıyla birlikte oradan Kuzey Afrika’ya yayılmıştır. Mağribi hattının üçüncü türü olan Fasi daha büyük, daha kalın ve daha ince işlenmiştir. Onyedinci yüzyılın başlarında Endülüsi ile birleşmiştir. Bu karışım basitçe Mağribi olarak bilinir. Fas, Cezayir, Tunus ve daha az ölçüde de Libya’da önemli bir hat haline gelmiştir. Sudani ise Orta Afrika’nın Müslümanlar tarafından geliştirilen ve sevilen bir hattır. Bilinen Mağribi hattı özelliklerine sahiptir fakat satırlar daha kalın ve metin daha yoğundur. Günümüzde Sudani, Mağribi stillerinin içinde ayrı bir adı koruyan tek hattır.

Geniş bir etki alanı kazanan üç diğer bölgesel hat miladi onüçüncü ve ondördüncü yüzyıllarda yaşayan İranlı yenilikçilere atfedilir. Bunlar Ta’lik, Nesta’lik ve Şikeste hatlarıdır. Son ikisi ana Ta’lik hattının çeşitleri olarak bilinirler. Bu yuvarlak el yazısı hatlarından Ta’lik ismi “alak: asma, asılma” kelimesinden gelir. Kur’an nüshalarında çok az kullanılan bu hat daha çok diğer edebi eserlerin istinsahında ve küçük nesnelerin süslenmesinde kullanılmıştır. Miladi dokuzuncu yüzyıl civarında ortay çıktığı sanılan Ta’lik Tebrizli meşhur sanatçı ve hattat Mir Ali’nin zamanına kadar yaygın bir kullanım bulamamıştır (miladi ondördüncü yüzyıl sonu, onbeşinci yüzyıl başı).

Ta’lik’in daha sonra yeniden düzenlenmesi Nesta’lik hattını ortaya çıkarmıştır. Bu daha hafif ve daha zarif bir yazı şeklidir. Ayırt edici özellikleri arasında birçok harflerinin abartılı şekilde uzatılmış yatay eğrileri, küçük dairelerin içlerinin doldurulması, çok ince ve sivri harf bitimleri, yataydan çok dikey hareketlerde vurgu ve çizgi kalınlıklarındaki büyük farklılıklar sayılabilir. Onaltıncı yüzyılda Nesta’lik İran edebi eserlerinin istinsahında pratikte Nesh’in yerini almıştır. Nesta’lik ismi nesh ve ta’lik adlarının bir araya getirilmesi olarak düşünülmüştür.

Miladi onbeşinci yüzyılda ortaya çıkışından beri hat İran’ın milli hattı olagelmiştir. Nesta’lik aslen albüm koleksiyonları için yapılan koligrafi sayfaları (murakka’) veya dünyevi edebi eserler için kullanılmıştır. H 900/M 1500 yılları civarından sonra İran ve Orta Asya’da kitabe ve abidelerde kullanılmasına rağmen hemen hemen hiçbir zaman Kur’ani hat olarak kullanılmamıştır. Üslup, Farsça’nın ve İran-İslam etkisinin kuvvetli olduğu doğu bölgelerinde hızla yayılmıştır. Farsça hatlarının bu bölgelerinin ötesinde ya çok az etkisi olmuş ya da hiç olmamıştır.

Şikeste (kırık şekil) hattı Herat’ta H onbirinci/M onyedinci yüzyılın ortalarında geliştirilmiştir. Ta’lik’in karmaşık ve okuması zor bir çeşididir. Aşırı derecede sıkışık olan bu hat çok yüksek olmayan ve eğimli dikeylere sahip harflerle yazılıyordu. Sesli harf işaretleri yoktu. Satırlar sayfa üzerine değişik açılarda yerleştiriliyorlardı. Şikeste öncelikle İran ve Pakistan’da şahsi, ticari ve resmi yazışmalarda kullanıldı.

Müslüman dünyasında geniş bir öneme ve kullanıma sahip olan bir başka hat da Divani hattıdır. H dokuzuncu/M onbeşinci yüzyıl sonlarında Osmanlı Sultanlığının katipleri tarafından yaygınlaştırılmıştır. Bu da Ta’lik’in bir çeşidi olarak bilinir, fakat bu eski İran hattıyla ilişkisi Nesta’lik ve Şikeste kadar açık değildir. Divani, kısmen resmi dokümanlar, fermanlar ve Osmanlı Padişahlarından her biri için yapılan resmi imza mühürlerinde (tuğra) kullanılmıştır. Divani, Kuran’ın yazımında veya kitabelerde yaygın olarak kullanılmamıştır. Abartılı derecede akışkan hareketliliğiyle ve satır sonlarında harflerin düzey değiştirme ve uzamalarıyla ayırt edilebilecek yuvarlak bir hattır. Harflerin üst üste yazılmalarına ve kuralsız şekilde birleştirilmelerine doğru belirgin bir eğilim gösterir. Sesli harf işaretleri genellikle konulmaz.