Abbasİler Dönemİnde YazI
(132-656 / 750-1258)
/kitabe.jpg)
Emeviler'in sonu ve Abbâsîler'in başlarında
kaynakların bahsettiği iki önemli sanatkâr, yazıyı Kutbe'nin başlattığı
yönde geliştirmişlerdir. Bunlardan biri ez-Zahhak b. Aclân diğeri ise,
İshak b. Hammad el-Kâtip'tir.1 Abbâsîler'in ilk devrinde yaşayan meşhur
vezir ve aynı zamanda hattat olan Ebû Ali Muhammed b. Ali (İbn Mukle)
(ö. 328/940), o zamana kadar uzun tecrübe ve arayışlarla elde edilen
harf şekillerini belli ölçülere bağladı.2 Artık kûfînin etkisinden
kurtulup, aklâm-ı sitteye dönmeye başlayan yazıya yeni bir şekil verdi.
Bunda sahip olduğu hendese bilgisinin de etkisi vardır.3 Yazıyı düzene
koyarken nokta, elif ve daireyi ölçü olarak aldı.4 Noktayı harflerin
boyu, elifi dik harflerin boyu, daireyi ise çanak şeklindeki harflerin
genişliği için ölçü olarak koydu. Böylece aklâm-ı sitteyi ölçü içerisine
alıp düzene soktu. İbn-i Mukle kalem-i tûmâr-ı kûfi'den bahsetmiştir ki,
kendi ifadesiyle bu hat cinsi harflerinde yuvarlaklık olmayan, tamamen
düz hatlardan meydana gelen kufidir.5 Bu hat daha sonra ma'kılî olarak
isimlendirilmiştir.
/kitabe2.jpg)
İbn Mukle'den bir asır sonra gelen ve onun mektebinin ikinci merhalesini temsil eden İbnü'l-Bevvâb (ö. 413/1022), Ibn Mukle'nin seviyesine ulaşmak için, yıllarca onun yazılarını inceledi ve taklit etti; İbn Mukle yazısını geliştirdi ve güzelleştirdi.6 Merhum Nihad M. Çetin'in ifadesiyle; "... benzerleri arasında ortak hususiyetleri en bariz şekilde taşıyan hat üsluplarını seçti ve çok muhtelif kanallarına yöneltti."7 İbn Mukle ve İbnu'l-Bevvâb'ın celil yazısına örnek elimizde olmamakla birlikte, İbnu'l-Bevvâb yolunda yazılmış celil bir yazı örneği mevcuttur.
İbnü'l-Bevvâb'dan iki asır sonra, Ebu'l-Mecd Cemâleddin Yâkût b. Abdullah el-Musta'simî (ö. 698/1298), yazıya yeni bir nefes verdi.8 Yakut uzun süre İbn Mukle ve İbn Bevvâb'ın yazılarını inceleyerek, yazıda yeni bir tavır ortaya koymuştur.9 Onun sayesinde aklâm-ı sittenin kaideleri daha bir belirginleşerek, yazı güzelleşmiştir.10
/kitabe3.jpg)
Yakut'un yaptığı en büyük değişiklik, o güne kadar düz kesilen kalemin ağzını eğri kesmesi ve eğimini artırmasıdır.11 Daha önce de belirtildiği gibi Yakut, İbn Mukle ve İbn Bevvâb yazılarından istifade etmiş, onların kaidelerine bağlı kalmışsa da daha çok İbn Bevvâb'ın yazılarına zarâfet kazandırıp, bir üslup meydana getirmiştir.12 Yakut'un bilhassa muhakkak ve reyhânîde ortaya koyduğu estetik kurallar, ahenk ve nispet Osmanlı hat mektebinin doğuşuna kadar İslâm âleminde ideal örnekler olarak kabul edilmiştir. Mustakimzâde, Yakut'un Kıbletü'l-Küttab (yazıcıların öncüsü) diye şöhret bulduğunu kaydeder.13 Abbâsîler'in siyasi hayatlarının bitişi ve Yakut'un vefatından sonra Bağdat, sanat merkezi olma özelliğini kaybetmiş, yerini önce Kâhire'ye daha sonra İstanbul'a bırakmıştır.14
Fâtımîler döneminde kûfî yazının celil örnekleri kullanılmıştır. Bu dönemde celil yazının kullanımında zeminde çiçek ve rûmî motifler bulunmaktadır. El-Hakim Camii, el-Ezher Camii harim duvarı, el-Akmer Camii'nde bu örnekler görülebilir. Bu dönemden Halife el-Muntasır'ın kudretli kumandanlarından Emirü'l-Cuyûş Bedrü'l-Cemâlî tarafından yaptırılan El-Cuyûşî Camii (m. 1085) mihrabında bulunan tezyini kufi yanında mihrap içerisinde mevcut celî sülüs yazı önemli eserlerdendir. Fatımî eserlerinden incelenen tüm yazıların zeminlerinde tezyinat bulunmaktadır.15
Karahanlılar döneminde tezyini kûfî ve mâkilî ile birlikte celî sülüs tezyinatlı olarak kullanılmıştır. Bu dönemde Namazgah Camii yazıları makılî, Özkent Celâleddin Hüseyin Türbesi portali tezyinî kûfî, Muhammed b. Nasr Türbesi'nde ise tezyinî celî sülüs örnekleri yer almaktadır. Buradaki celî sülüs yazı yalın olarak değil tezyinatla birlikte kullanılmıştır.
Gazneliler döneminde de mimarî eserlerde tezyinî kûfî kullanılmıştır. Aslan Câzib Türbesi kubbe kasnağı ve pencere üstleri tuğladan yapılan parçalarla tezyinî kûfîye rastlanır.
İbn Mukle'den bir asır sonra gelen ve onun mektebinin ikinci merhalesini temsil eden İbnü'l-Bevvâb (ö. 413/1022), Ibn Mukle'nin seviyesine ulaşmak için, yıllarca onun yazılarını inceledi ve taklit etti; İbn Mukle yazısını geliştirdi ve güzelleştirdi.6 Merhum Nihad M. Çetin'in ifadesiyle; "... benzerleri arasında ortak hususiyetleri en bariz şekilde taşıyan hat üsluplarını seçti ve çok muhtelif kanallarına yöneltti."7 İbn Mukle ve İbnu'l-Bevvâb'ın celil yazısına örnek elimizde olmamakla birlikte, İbnu'l-Bevvâb yolunda yazılmış celil bir yazı örneği mevcuttur.
İbnü'l-Bevvâb'dan iki asır sonra, Ebu'l-Mecd Cemâleddin Yâkût b. Abdullah el-Musta'simî (ö. 698/1298), yazıya yeni bir nefes verdi.8 Yakut uzun süre İbn Mukle ve İbn Bevvâb'ın yazılarını inceleyerek, yazıda yeni bir tavır ortaya koymuştur.9 Onun sayesinde aklâm-ı sittenin kaideleri daha bir belirginleşerek, yazı güzelleşmiştir.10
Yakut'un yaptığı en büyük değişiklik, o güne kadar düz kesilen kalemin ağzını eğri kesmesi ve eğimini artırmasıdır.11 Daha önce de belirtildiği gibi Yakut, İbn Mukle ve İbn Bevvâb yazılarından istifade etmiş, onların kaidelerine bağlı kalmışsa da daha çok İbn Bevvâb'ın yazılarına zarâfet kazandırıp, bir üslup meydana getirmiştir.12 Yakut'un bilhassa muhakkak ve reyhânîde ortaya koyduğu estetik kurallar, ahenk ve nispet Osmanlı hat mektebinin doğuşuna kadar İslâm âleminde ideal örnekler olarak kabul edilmiştir. Mustakimzâde, Yakut'un Kıbletü'l-Küttab (yazıcıların öncüsü) diye şöhret bulduğunu kaydeder.13 Abbâsîler'in siyasi hayatlarının bitişi ve Yakut'un vefatından sonra Bağdat, sanat merkezi olma özelliğini kaybetmiş, yerini önce Kâhire'ye daha sonra İstanbul'a bırakmıştır.14
Fâtımîler döneminde kûfî yazının celil örnekleri kullanılmıştır. Bu dönemde celil yazının kullanımında zeminde çiçek ve rûmî motifler bulunmaktadır. El-Hakim Camii, el-Ezher Camii harim duvarı, el-Akmer Camii'nde bu örnekler görülebilir. Bu dönemden Halife el-Muntasır'ın kudretli kumandanlarından Emirü'l-Cuyûş Bedrü'l-Cemâlî tarafından yaptırılan El-Cuyûşî Camii (m. 1085) mihrabında bulunan tezyini kufi yanında mihrap içerisinde mevcut celî sülüs yazı önemli eserlerdendir. Fatımî eserlerinden incelenen tüm yazıların zeminlerinde tezyinat bulunmaktadır.15
Karahanlılar döneminde tezyini kûfî ve mâkilî ile birlikte celî sülüs tezyinatlı olarak kullanılmıştır. Bu dönemde Namazgah Camii yazıları makılî, Özkent Celâleddin Hüseyin Türbesi portali tezyinî kûfî, Muhammed b. Nasr Türbesi'nde ise tezyinî celî sülüs örnekleri yer almaktadır. Buradaki celî sülüs yazı yalın olarak değil tezyinatla birlikte kullanılmıştır.
Gazneliler döneminde de mimarî eserlerde tezyinî kûfî kullanılmıştır. Aslan Câzib Türbesi kubbe kasnağı ve pencere üstleri tuğladan yapılan parçalarla tezyinî kûfîye rastlanır.
