|
Altın
Tezhip sanatının başlıca malzemesidir. Bugün tezhip sanatı ile uğraşan
müzehhibler altını varaklar halinde hazır temin etmektedirler. Eski olan altının
varak haline getirilmesi için çeşitli işlemlerden geçmesi gerekmektedir. Yağsız
kuzu derisi arasındaki altın parçaları, özel çekiç kullanılarak, dövülmek
suretiyle ezilir. Osmanlı altınının bu usulde hazırlanması çok zor ve yorucudur.
Bu işleri altın varakçılar yapar, mücellitler de bu varakları ezerek
müzehhiblere hazırlarlardı. Bugün altın ezme işi müzehhibler tarafından
yapılmaktadır.
Altının fırça ile kullanılabilecek hale gelmesi için bazı
aşamalardan geçmesi gerekmektedir. Fazla çukur olmayan sırlı bir tabakta, bir
parça Arap zamkı veya süzme bal kullanılarak ezilir. Parmak yardımı ile varak
altın alınıp su ile yumuşatılmış Arap zamkının üzerine konulur. Önceleri donuk
çamur renginde olan altın ezildikçe açılır ve altın rengini alır.Ezilme işlemi
tamamlandıktan sonra, üzerine su konulur, altının dibe çökmesi beklenir ve üstte
kalan kirli su süzülür. Ezildiği büyük tabaktan, kullanılacak olan küçük bir
tabağa aktarılır. Tekrar üzerine su konularak altın yıkanır ve dibe çöker. Bu
işlem tamamlandıktan sonra üstteki su süzülür. Artık altın kullanılacak duruma
gelmiştir. Jelatinli su ile sulandırılarak işlenilecek yere fırça ile sürülür.
Altının ayar derecesine göre çeşitleri vardır. Bu
derecelerden doğan renk tonları ile değişik tonlamalar elde edilmiştir. Gümüş
ilavesinden doğan fakat ayarı düşük olan yeşil altın da kompozisyonlara değişik
tonlar kazandırmakta¬dır.
Fırçalar
Tezhibde kullanılan fırçalar, kullanıldıkları yerlere göre isim alırlar.
Müzehhibler bugün samur kılından hazır fırçalar kullanmaktadır. Eskiden
kullanılan fırçaların, üç aylık kedinin ensesinden veya samurdan alındığı,
ayrıca çulluk kuşunun ensesinden veya kanat ucundan alınan tüylerle
yapıldığı söylenmekte ise de, kesin olarak bilinmemektedir.
Tahrir fırçası:
Yalnız tahrir çekmek için kullanılan bu fırçanın, müzehhib
için özel bir önemi vardır. Çok ince ve muntazam uçlu olmalıdır.
Zemin fırçası:
Zeminin büyük ve küçüklüğüne göre kalınlıkları değişir.
Altın fırçası:
Değişik kalınlıkları olan ve altın sürmede kullanılan
fırçalardır. Sarı ve yeşil altın için ayrı ayrı fırçalar kullanılır.
Mühreler
Tezhibte altın kullanıldıktan sonra,
parlatılarak boya görünümünden çıkarılır. Bu parlatmada zermühre kullanılır.
Kağıt mühresi ve zermühre olmak üzere iki çeşit mühre vardır.
Zer Mühre:
Altın parlatmaya yarayan ucu akik mühre.
Sivri mühre: Ucu eğri ve düz sivridir. İnce alanları
parlatmada kullanılır.
Yassı mühre:
Uç tarafı yassı olan mühredir, daha geniş alanları mührelemek için kullanılır.
Kağıt mühresi üç çeşittir.
Çakmak mühre:
Her iki taraftan tutularak kullanılan ağaçtan yapılmış
merdane biçimindeki mühre. Ellerin arasında kalan kısımda ağaç oyulmuş ve içine
45 cm. eninde, 1012 cm. boyunda, 11,5 cm. kalınlığında sert bir taş
yerleştirilmiştir. Bu taş süleymaniye taşı, zebercent (yeşim) veya akiktir.
Cam mühre:
Yumurta büyüklüğündedir, camdan yapılmıştır.
Böcek mühre:
Deniz böceklerinin kabuğundan yapılmıştır.
Boyalar
Eski tezhip sanatımızda kullanılan boyalar, kök ve toprak boyalardan
hazırlanırdı. Toprak boyalar Arap zamkı ile iki mermer arasında ezilerek ince
toz haline getirilir içine pekmez veya gliserin katılır ve zemin üzerine
fırça ile tatbik edilirdi. En eski bilinen boyalar, balmumu isinden yapılan
siyah, üstübeç beyazı, lapus lazili ve lahor çividi lacivertleridir.
Tezhibin en önemli bir elemanı olan altın çeşitli renklerde
zemin olarak kullanılmıştır. En çok kullanılanları sarı, kırmızı, yeşil olmak
üzere üç çeşittir. Varak halinde kullanılan altının yanı sıra toz olan altınlar
da günümüzde kullanılmaktadır.
Kağıtlar
Kitap sanatlarında yazı malzemesi olarak kullanılan kağıtların en eskisi
parşömendir. Özellikle mushaflarda bunlar kullanılmıştır. Daha sonra papirüs
görülür. Papirüs yerini yavaş yavaş kağıda bırakmıştır. Osmanlıların yaptıkları
kağıtlar Avrupa da önemle aranan kağıt olmuştur. Daha sonra İslam dünyasında
Avrupa kağıdı yayılmış özellikle İtalyan kağıdı tercih edilmiştir.
Tezhip sanatında kağıdın önemini bilen müzehhibler bunu
titizlikle seçmişlerdir. Tezhiblenmeden önce kağıt aharlama, mühreleme ve uzun
süre bekletilme gibi aşamalardan geçirilerek, en elverişli duruma getirilerek
kullanılır.
Kitap sanatlarında kullanılan kağıdın haricinde, levhalarda
kullanılan, murakka denilen kartonu müzehhibler kendileri hazırlamaktadır.
Murakka müzehhibin tuvalidir. Kağıtların suyuna göre çapraz ve üst üste gelerek,
özel olarak hazırlanmış muhallebi (şap, jelatin .ve buğday nişastası) ile
yapıştırılmasından elde edilir. Kağıtlar ve murakkalar çeşitli renklerde
boyanarak kullanılmıştır. Bu renkler tabiattan hazırlanan boyalardır.
Çiçeklerden, köklerden, topraktan elde edilmektedir. En çok kullanılan renkler,
sarı, kırmızı (gül, nar çiçeği kırmızısı, kiremit kırmızısı), yeşil, mavi,
siyahtır.
|