|
Ebru kelimesinin kaynağı Farsça olup;
kaş, bulut anlamlarına gelmektedir. Ortaya çıkan şekillerin buluta benzemesi
nedeniyle bu adı almıştır. Şemsedddin Sami, Kamusu Turki'de Ebru; "Çağatayca
Ebre: Roba (elbise yüzü, kürk kabı) hare gibi dalgalı ve damarlı
(kumaş,kağıt), cüz ve defter kabı yapmak için kullanılan renkli kağıt"
olarak tanımlamıştır. Ciltçilikte, yazı sanatında (Hüsn-i Hat) pervaz
süslemelerinde ve yazı kağıdı olarak kullanılan ebru, günümüzde çiçek
ebrularının daha da geliştirilmesiyle başlı başına levha olarak
kullanılmaktadır.
Türklerin, Ortaasya'da bu sanatı bildikleri ve göçler sırasında İran
üzerinden Anadolu'ya getirdikleri tahmin edilmektedir. Ebru'nun tarihinin
bilinmemesi; eski ebru ustalarının yaptıkları ebrulara tarih atmamalarından
kaynaklanmıştır. Çünkü ortaya çıkan ebru, sanatkarın tamamen kendi iradesini
yansıtmamaktadır. Özellikle klasik ebrular; battal, gel-git, taraklı, şal
ebrularına sanatkarın iradesi yansımaz.
Ebru'ya, 18.yy. Avrupa'da "Türk kağıdı" denmesi bu sanatının bir Türk sanatı
olduğunu göstermektedir. 1608 yılında yazılmış olan Tertibi-i Risale-i Ebri,
ebru konusunda o tarihlerdeki bilgileri bir araya getiren bir eserdir.
Ayrıca Gelibolulu Mustafa Ali Bey tarafından yazılan Menakıbı-ı Hunerveran
diğer sanatların yanında ebru hakkında da bilgi vermektedir.
Tarihimizde bilinebilen ebru sanatçıları; Şebek, Hatip Mehmet Efendi
(Ö.1773), Şeyh Sadık Efendi (Ö.1846) ve oğlu Salih Efendi, Edhem
Efendi.(Ö.1904), Sami Efendi (Ö.1912), Şeyh Aziz Efendi (Ö.1934), Necmeddin
Okyay (Ö.1976) ve oğulları Sami Bey (Ö.1933), Sacid Okyay (Ö.1910),
Abdulkadir Kadri Efendi (1942), Mustafa Düzgünman (1990), Alpaslan Babaoğlu,
Fuad Başar, Peyami Güler....
Mustafa Düzgünman hocanın yetiştirdiği öğrencilerle günümüzde ebru tanınan
ve sevilen bir sanat haline gelmiştir.
Klasik sanatların yayılması toplumun öz kimliğine dönmesinde önemli bir
faktör olduğunu düşünüyoruz yeter ki sanatkarlarımız hasis davranmayıp bu
sanatları sevdalılarına öğretsinler.
EBRU ÇEŞİTLERİ
Battal Ebru / Gelgit Ebru / Şal Ebru / Somaki Ebru / Taraklı Ebru / Bülbül
Yuvası/ Hafif Ebru/ Koltuk Ebrusu / Hatip Ebrusu / Çiçekli Ebru / Yazılı
Ebru/ Akkase Ebru / Kumlu Ebru/ Neftli Ebru
MALZEMELER
Kağıt: 35x50 cm.
ve 80-90 gr, I. Hamur kağıt kullanılır. Daha ince kağıtlarda ebrulu kağıt
kuruduktan sonra bombe yapmaktadır.
Tekne:
Galvanizli, ahşap veya emaye olarak yaptırılır. Ebatları kağıdın
boyutlarından iki (2) mm. Daha büyük olmalıdır. Örneğin: 35.2 x 50.2 gibi.
yüksekliği 5 yada 6 cm olabilir.
Fırça: Gül
dalından ve at kuyruğundan fırça yapılır. Gül dalları 25-3O cm. boyunda
kesilir. 4 cm boyundaki at kuyruğu bir miktar alınıp avucun içine
yerleştirilir ve yayılır gül dalının 2 cm ucundan taşacak şekilde konur ve
avuç kapatılır böylece at kıllarının dalın etrafını sarması sağlanmış olur.
Misinayla sıkıca bağlanır. Fırçanın ucu makas veya maket bıçağıyla
düzeltilir. 20-25 civarında fırça yapılırsa iyi olur.
Boyalar: Beyaz:
Üstübeç Mavi: Lahor Çivit (bir ağaçtan elde edilir), Çamaşır çivit, Siyah:
Demir oksit veya is (odun yada çıra isi olabilir)
Lacivert: Çivitle siyahın karışımı Sarı : Oksit sarı, çiçek yapımında
pigment sarı Yeşil: Pigment yeşil, lahor çivit ve sarının karışımı
Ebru boyaları genelde toprak kökenli boyalardır. İstenilen topraktan da boya
elde edilebilir. (Bu boyalar suda erimez ve dibe çöker.) Su da eriyen, suyu
boyayan, boyalarla ebru yapılmaz.
Boyaların ezilmesi: Toz boya
mermer yada kalın bir cam üzerine bir miktar konur mümkünse mermerden
yapılan bir el taşı (disteseng) ile sekiz şekli çizilerek, bastırarak iyice
ezilerek incelmesi sağlanır. (Mermer üzerinde ezilecekse önce açık renkli
boyalar ezilir.) Ezilen her boya bir litrelik kavanozlara konur. Ezme işlemi
bittikten sonra, bir miktar ezilen boyadan alınarak yarım litrelik kavanoza
konur üzerine su ve 10 damla sığır ödü damlatılır. Buna boyaları "terbiye
etmek" denir. (Burada şunu belirtmek gerekir ebruda hiçbir şeyin belirli
ölçüsü ve gramajı yoktur, denemeyle ve göz kararıyla yapılır.) Yaklaşık
beşte üçü boya, beşte ikisi de su olursa iyi olur. Boyanın cinsine ve ezilme
durumuna göre en az iki üç günde boyalar terbiye olur.
Lahor çivit denilen
boya ezilmez küçük bir parça alınır ve üzerine sıcak su konur soğuduktan
sonra 5-6 damla öd ilave edilir. Boyalar terbiye olduktan sonra kullanıma
hazırdır. Bu yarım litrelik kavanozlardan boya alır, 200 gr.lık kavanozlara
koyarsınız ve kitrenin yoğunluğuna göre kullanacağınız boyaya su ve öd ilave
ederek kullanırsınız.
Öd: Kasaptan
veya mezbahaneden sığır ödü alınır. Bir metal kap içerisine konur bu kap su
dolu bir başka metal kaba konur ve ocağın üzerine konur (benmari Metodu)
yaklaşık 20 dakika alttaki su kaynatılır ödlü kapta biriken köpükler atılır.
Öd soğuduktan sonra tülbentten süzülür kavanoza konur, öd kullanmaya
hazırdır. Ödün işlevi; boyaların parçalanmasını ve kitreli suyun üzerinde
açılmasını sağlamaktır.
Kitre: Suyun
yoğunluğunu arttırmak için suyun içerisine kitre konur. Geven adlı bitkiden
elde edilen kitre, çıkarıldığı bölgelere göre farklılık arz etmekte ve sorun
çıkarabilmektedir. Aktardan alacağınız zaman özellikle, "ebru yapmak için
kitre" derseniz daha iyi olur. Bir avuç (40-50 gr) kitre bir kovaya konur
üzerine iki litre su konur ve bir gün beklenir. Kitre, şişer iyice yoğrulur.
Tekrar su ilave edilir birkaç saat beklenir tekrar yoğrulur. Yaklaşık 8-9
litre su konuncaya kadar bu işlem devam eder. Bu normalde iki- üç günü alır.
(Eğer bu kadar beklemek istemiyorsanız bir sopa yardımıyla çok iyi
karıştırarak bir günde hazır hale getirebilirsiniz ama normal seyrinde
hazırlamak daha problemsiz olur.) Kitre tamamen eriyince, Amerikan beziyle
süzülerek tekneye alınır. Kitre bir süre teknede bekletilirse iyi olur.
Birkaç defa süzülürse daha iyi olur. Tortular ve erimeyen kitreler varsa
bunlar torba içinde bırakılır. Bu teknedeki kitre genelde yoğundur. Kitre
koyu olursa boyalar açılmaz eğer sulu olursa çok fazla açılır, renkler açık
olur ve boyalar kağıttan akabilir. Bu teknenin üzerine boş birkaç gazete
kağıdı kapatıp alınarak, yüzey gerilimi alınır. Bir boya bir çiviyle
alınarak teknedeki kitreli suya değdirilir. Boya dibe çöküyorsa boyaya öd
ilave etmek gerekir. Eğer boya kapanıyorsa kitre yoğunudur su ilave etmek
gerekir. Boya bir miktar açılmışsa (yaklaşık 4-5 cm.) Bir çivi ile bu
boyanın üzeri çizilerek boyanın hareket etmesi sağlanır.
1 - Eğer hareket eden boya çiviyi çektikten sonra geri geliyorsa kitre koyudur
tekneye bir miktar su ilave etmek gerekir.
2 - Eğer boya harekete devam ediyorsa kitre suludur, eğer suda erimiş koyu
kıvamlı kitreniz varsa ilave edersiniz yoksa yapabilecek fazla bir şeyiniz
yoktur.
3 - Eğer suyun üzerindeki boya, çiviyi götürdüğünüz yerde kalıyorsa kitrenin
kıvamı klasik ebrular için uygundur.
BOYALARIN AYARLANMASI: Genelde,
koyu renkli boyalardan açığa doğru gidildiğinden, öd ayarını buna göre
yapmak gerekir. Tekneye atacağınız ilk boyanın öd miktarı az, daha sonra
atacağınız boyanın öd miktarı öncekinden daha fazla olmalıdır. (Mesela 5
renk boya kullanacaksınız kullanacağınız ilk boyanın ödü en az, son boyanın
ödü hepsinden daha fazla olmalıdır.) Örneğin; İlk boya siyah olsun, bir
bizle(çivi) bu boyadan alır suyun üzerine dokundurursunuz 4-5 cm açıldı
diyelim, ikinci boya da sarı olsun ondan da bir bizle alır siyahın üzerine
değdirirsiniz eğer sarı boyanın ödü yeteri kadar fazlaysa siyah boyayı iter
kendine yer açar eğer öd miktarı az olursa ya boya dibe çöker ya da hemen
kapanır, buna damla damla öd ilave etmeli her seferinde tekne üzerinde
tekrar denemeliyiz. Kullanacağımız üçüncü boya kahverengi olsun ondan da biz
le alıp sarının üzerine değdiririniz, sarı boyayı itip kendine yer açtıysa
mesele yok, açılmadıysa boyaya öd ilavesiyle açılmasını sağlarız.O teknede
kullanacağımız boyaların ayarını böylece yaparız. Bir tekne için yaptığınız
boya ayarları aynı teknede ertesi gün için bile değişir çünkü teknedeki su
buharlaşmış ve kitreli su koyulaşmıştır. Kitreli suya gerekli miktarda su
ilave etmek ve boyaların öd ayarını tekrar yapmak gerekir, ayrıca çalışırken
de tekneye sürekli kağıt kapatıp ebruyu aldığımız için kitre kıvamı
koyulaşır, kıvamı koyulaştığında gerekli miktarda su ilave etmeli.
EBRUNUN YAPIMI:
Tekne üzerine atacağınız boyalar sağdan sola doğru atılmaya başlanır daha
sonra biraz üste çıkılarak soldan sağa doğru atılır dört sefer bu şekilde
tur atılır. Fırça ile atılan boyalar hiç müdahale edilmezse bu Battal ebru
olur. İyi bir ebrucu battal ebruyu çok iyi bilmesi gerekir. Battaldan sonra
bir bizle önce enlemesine boydan boya daha sonra yukarıdan aşağıya çizgiler
çekmesine gelgit ebrusu denir. Gelgitten sonra istenirse çapraz çizgiler
çekilerek şal ebru yapılabilir.
Çiçekli ebrulara en son geçilmelidir. Çiçek için hazırlanacak boyaların öd
oranı fazla su oranı az olur, yoğunluğu bal kıvamında olursa da bu boyaya
göre değişebilir, ayrıca özellikle karışım yaptığınız boyaların iyi terbiye
olması gerekir.
EBRU YAPIMINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN
HUSUSLAR:
Tekne ne kadar çok kullanılırsa o kadar verimli olur (Birkaç gün
kullanılmayan tekneler tembelleşir ve verim alınmaz.)
Kullanmayacağınız zaman teknenin üstünü açık bırakmayın beyaz bir kağıtla
tamamen örtün (gazete ile örtmeyin)
Boyalar teknenin üzerine atıldığında bazı yerler açılıyor bazı yerler
açılmıyorsa, tekne homojen değildir, spatulayla iyice karıştırmak gerekir.
Kitre üzerine atılan boyada dairelerin kenarları düzgün değilse kitre tam
erimemiştir.
Fırçada gereğinden fazla boya varsa, boya dibe çöker. Fırçayı sıkmak
gerekir.
Teknede köpük varsa bir spatulayla onları almak gerekir. Kağıda aldığınızda
köpük olan yerler beyaz çıkar.
Elimizden veya malzemelerden yağ veya öd bulaşması,tekneye öd damlaması,
teknenin üzerinin açık olması gibi durumlarda boyalar yıldız açılır, tekneyi
bir yada birkaç gazete kağıdıyla temizlemek ve 10-15 dakika dinlendirmek
gerekir. (Tekneye biraz su ilave etmekte çözüm olabilir.)
Tekneye attığınız boyalar kumlanıyorsa veya çatlıyorsa, boyada su eksiktir.
Boyaların kağıttan akmasının sebebi kitreli su, boyadaki su ve boyadaki öd
dengesizliğidir. Boyaya bir damla su, iki damla öd damlatarak her seferde
tekne üzerinde denemek gerekir.
Akan boyalara çamlıca toprağı ya da biraz Lahor çivit konarak akması
önlenebilir.
Tüm boyalar kağıttan akıyorsa, kitrenin yapıştırıcılık özelliği gitmiştir.
Kağıt tekneye yatırılırken kayma olursa kağıtta beyaz çizgi oluşur.
Kağıdı tekneye yatırdıktan sonra hava kabarcığı oluşursa, iğneyle delip
havayı almak yada bir bizle sürekli o bölgeyi sürterek kabarcığı almak
gerekir.
Çiçekli ebru boyalarında boyanın kenarları girintili çıkıntısıyla iki damla
su bir damla öd ilave etmek gerekir. (Her damladan sonra tekrar denemeli)
Eğer tekne ye attığınız boya büyükse bir kağıdı külah yaparak küçültmek
istediğimiz boyanın ortasına batırır geri çekerek küçültebiliriz.
Elimizden yada malzemeden tekneye toz dökülürse, beyazlıklar oluşur bunları
bir kağıtla yada elimizdeki bizi kurulayıp oraya batırıp çekmekle
giderebiliriz.
|
