|
Ebrucu açısından ebru, güzel sanatların diğer şubelerinde olduğu gibi bir
"kendini ifade etme" şeklidir ve sonuçta ortaya çıkan renk cümbüşü, tekneye
hakimiyeti mertebesinde ebrucunun ruh durumunun bir göstergesidir. Ancak
yapılan ebrunun "Türk ebrusu" olarak isimlendirilebilmesi için bize ait bir
şeyler taşıması gereklidir. Bu topraklarda beş yüz yılı aşkın bir zamandır
icra edildiği bilinen ebru sanatının da şüphesiz bir geleneği vardır ve
adına bütün dünya tarafından "Türk Ebrusu" denilerek diğerlerinden ayrılan
Türk ebru sanatı, ancak bu geleneğe bağlı sürdürülürse ve kendi kültür
değerlerimizi tam olarak yansıtabilirse sanat olabilir ve öylece
yaşatılabilir. Bir ebrunun kendi kültür değerlerimizi taşıması ile
taşımaması arasındaki fark, bir Mevlevî Ayini'nin ney ya da kilise orgu ile
icra edilmesi arasındaki fark gibidir ve yapanın "ne yaptığının sırrına"
vakıf olmasıyla kendini belli eder. Bu nedenle ebru teknesinden her çıkan
kâğıt da eğer seyredenin gönül telini titretemiyorsa ebru değil olsa olsa
boyalı kâğıttır.
İsmi hüsn-i hat’la birlikte anılmasına rağmen Türk ebrusunun ne teknik, ne
de estetik ölçüleri hüsn-i hat gibi yazılı olarak tespit edilmemiştir. Bu
nedenle dejenerasyona çok açık olan Türk ebrusu, sanılanın aksine maalesef
çoğu bilinçsizce yapılan “yenileştirme”, “yeni bir soluk getirme” çabaları
sonucu asırlardır gelişerek Mustafa Düzgünman’la ulaştığı kemâl noktasından
çok uzaklara taşınmaktadır. Bu noktada Türk ebrucusuna düşen görev, ebruyla
resim yapmaya çalışmak, ebruyu kağıt dışında yeni malzemelere tatbik etmek
ya da kendi adıyla anılan yeni ebru çeşitleri icat etmek yerine önce bugüne
kadar yapılmış ebru çeşitlerini meşk ederek ebrunun tekniğini ve estetiğini
hazmetmek olmalıdır. Ne musiki, ne hüsn-i hat, ne tezhip ne de diğerleri,
ilk icra edildiklerinde bugünkü kadar mütekâmil olmadıkları halde, bu
sanatların icracıları, önce ustalarından meşk ve onları taklit etmişler,
daha sonra aynı vadide eserler vermişlerdir. Ancak ustalarını aştıkları
zaman yaptıkları kendilerini tatmin etmemeye başlamış ve daha güzelini
yaparak icra ettikleri sanatı tekâmül ettirmişlerdir. O halde yapılması
icabeden, gerek malzeme ve teknik, gerekse tarz itibariyle yenilikler
denemeden önce, bugüne kadar yapılanları taklit ederek önce Türk ebrusu diye
tanınan ve başka hiçbir yerde İstanbul’da icra edildiği malzeme ve tarzda
icra edilmeyen şekliyle ebru yapmak ve Edhem Efendi, Necmeddin Okyay ve
Mustafa Düzgünman'ın yaptığı ebruları, onların ebru yaparken ya da
seyrederken hissettiklerini hissetmeye gayret ederek onlardan daha güzel
yapmaya çalışmak olmalıdır. Mustafa Düzgünman’ın yaptığı bütün ebru
çeşitlerini onun kadar başarılı yapamayanların ebruda yenilik adına
yaptıkları, sanatı dejenere etmekten öteye birşey değildir.
Ehil olmayanların, ebruda “yenilik yapmak” ya da sanki ebrucuların ihtiyacı
varmış gibi ebruyu sözde “bıktırıcı tekrarlardan kurtarmak” adına dejenere
etmelerinin sonucu gelecek nesiller ebru diye boyalı kağıtları seyretmek
zorunda kalacaklardır. Kimse kimseye niçin tabii boyalarla geleneksel
usullerle ebru yapmıyorsun demek hakkını kendinde bulamaz ancak her ebru
yapmaya çalışan yenilik peşinde koşar, bunun da adını Türk ebrusu koyarsa
sonunda Türk ebrusu diye bir şey kalmaz. Hereke’li bir halı ustasının Tebriz
desenleri, Tebriz renkleri ve ilmik sayısıyla dokuduğu bir halı, nasıl yapan
usta Herekeli diye Hereke halısı sayılamazsa, ebru yapanın milliyetinin Türk
olması, onun yaptığı ebrunun Türk ebrusu olmasını gerektirmez. Bizim ebru
geleneğimizin hususiyetlerini taşımayan bir ebru eğer estetikse olsa olsa
iyi bir Avrupa ebrusudur. Bu nedenle, eğer Türk ebrusu denen ebru tarzı
yaşatılmak isteniyorsa ebrucu olmak isteyenler kendilerini önce bizim olan
ebruyu yapmakla vazifeli hissetmelidirler. Tarihimize ve geleceğimize karşı
olan bu borç ödendikten sonra istedikleri tarz ebruyu ama adını Türk ebrusu
olarak telaffuz etmeden dilediklerince yapmak onların şahsi tercihidir. (
Merhum Mustafa Düzgünman'ın geleneğimiz konusundaki düşüncelerini kendi
sesinden dinlemek için lütfen aşağıdaki gramofon resminin üzerine
tıklayınız. )
Bir başka dejenerasyon sebebi de ebru tekniği ile resim yapma çabalarıdır.
Elbette her sanatkâr duygularını istediği tekniği kullanarak dile
getirmekte serbesttir. Ancak ebru, teknik olarak resim yapmaya uygun
değildir. Bir ebrucunun üç dört dakikada yapıverdiği bir ebruyu bir ressamın
tuvalinde resmetmesi nasıl imkansız ya da çok zaman alıcı ise yağlıboya,
suluboya gibi resim teknikleri dururken ebru tekniği ile resim yapmak da
aynı derecede anlamsızdır. Ebru tekniği ile resim yapma çabaları sonucu
ortaya çıkan kağıtların da Türk ebrusu ile hiçbir akrabalığı yoktur.
Ebruculuğumuz konusunda söylenecek şeylerin arasında ebru yapana ne dendiği
de bulunmaktadır. Necmeddin Okyay ve Mustafa Düzgünman, kendilerini ebrucu,
ebru ustası ya da ebru sanatçısı olarak nitelemelerine rağmen bazı ebru ile
uğraşanlar, herhalde yaptıkları işin ne kadar Osmanlı ve geleneksel olduğunu
ispatlamak amacıyla kendilerine ebruzen demektedirler. Bizim ebruculuk
geleneğimizde ebru yapana ebruzen değil ebrucu, ebru ustası ya da ebru
sanatçısı denmektedir.
İşini sadece elleriyle yapan işçi,
elleri ve beyniyle yapan zenaatkâr,
elleri,beyni ve gönlüyle yapan ise sanatkârdır.
Anonim
|
