Bir mecmua veya kitabın yaprakları ve şırası bozulmadan bir arada
tutabilmek için yapılan koruyucu kapağa “cilt “ denilmektedir. Cilt,
Arapça kökenli bir kelime olup “deri” anlamına gelmektedir. Klasik cilt
yapımında kullanılan en uygun malzeme deri olduğu için de bu ismi
almıştır. Esere takılan kapağa cilt, cilt ustalarına mücellit ve
mücellide denilmektedir.
Cilt ve ciltçiliğin tarihi çok eskidir. Kâğıdın icadından önce parşömen
ve papirüs üzerine yazılan yazılar rulo şeklinde, tahtadan yapılmış
kutularda saklanmaktadır. Daha sonra parşömenler katlanarak formalar
haline getirilmiş ve dikilerek ciltlenmiştir.
TÜRKLERDE CİLT SAN'ATI:
Sanat niteliği taşıyan ilk ciltler 7- 9. yy larda Mısır’ da koptlar Orta
Asya’da Uygurlar tarafından meydana getirilmiştir. Hoço (Kara Hoço)da
bulunan Uygurlara ait ciltlerin üzerinde para izleri ve bıçakla şekil
verilmiş geometrik desenler vardır
Uygurların 9. yy larda Samerra’ya gelmesiyle ciltçilik burada gelişip
yaygınlaşmıştır. Bu dönemdeki yapılan İslam ciltleri arsında büyük
benzerlikler vardır. Anadolu’ya hâkim olan Selçukluların cilt üslubu
Memluklar de İlhanlılar da Karamanoğulların da ve Anadolu beyliklerinde
devam etmiştir. Hatta Osmanlı cilt sanatına geçişi sağlamıştır.
Osmanlılar zamanında cilt sanatı zirveye ulaşmış ve 20. yy kadar
devam etmiştir.
Anadolu Selçuklularında Cilt San'atı:
Anadolu Selçuklu dönemini kapsayan sürede Türkler 12. ve 13. yy larda
çok güzel cilt örnekleri vermişlerdir. Anadolu Selçuklularına ait en
erken cilt örneği 12. yy sonlarına aittir.
Anadolu Selçuklu ciltlerinin tezyinatında motiflerin zenginliği dikkati
çekmektedir. Hatta çok defa ön ve arka kapak farklı süslenmiştir. Daha
çok geometrik süsleme tercih edilmiş, Rumi,Şemse,Geçme-Girift
örgülü,Yazılı ve Bitkisel süslemeler de kullanılmıştır.Anadolu Selçuklu
Cilt Sanatı zenginliğiyle, Osmanlı Cilt Sanatına ilham kaynağı olmuştur.
Osmanlılarda Cilt Sanatı:
Osmanlılar döneminde diğer sanat dallarında olduğu gibi cilt sanatında
da zirveye ulaşılmıştır. Osmanlı Döneminin ilk cilt örnekleri Fatih
Sultan Mehmet zamanından kalmadır. Fatih Sultan Mehmet in özel
Kütüphanesi için yazılan Kitaplar Türk Kitap sanatında o devre damgasını
vurmuştur. 15. yy da ciltteki tasarım şöyledir.
Kenarları dilimli salbekli, oval şemse ve köşebentler. Derinin değişik
renkleri kullanılmış şemse ve köşebentlerin zemini altınlanmıştır. Bu
dönemde deriden farklı lake ve kumaş ciltlerde yapılmıştır.
16.yy da cilt sanatı zirveye ulaşmış ve muhteşem eserler verilmiştir. Bu
dönemde şemseler oval ve bezemelerde yenilikler vardır. Murassa cildin
ilk örneği saz üslubuyla tasarlanmış cildin ilk örneği, kumaş üzerine
işleme yapılan kitapların en güzel örnekleri bu döneme aittir.
(Süleymaniye
Kütüphanesi Sultan Ahmet No:14)
17.yy.da ciltçilikte bir duraklama görülmesine rağmen 18.yy da tekrar
bir canlanma olmuştur.3. Ahmet(1703–1730) zamanında Damat İbrahim
Paşa'nın teşvikiyle değişik ve güzel eserler meydana getirilmiştir. Yeni
teknikler ortaya çıkmış, rugani tekniğinin en güzel örnekleri bu dönemde
yapılmıştır fakat bu devrin sonunda klasik tarzdan uzaklaşılarak Avrupa
tesirli Barok-Rokoko tarzında ciltler yapılmıştır.
(Süleymaniye
Kütüphanesi Esad Efendi No: 2306
19.yy da klasik tarzdan tamamen kopularak deri aplike, deri rölyef gibi
çeşitli ciltler yapılmıştır. Barok ve rokoko ciltleri fazlaca rağbet
görmüştür.
Günümüzde Cilt Sanatı:
Sanayileşme-makineleşmeyle birlikte klasik cilt sanatı durma noktasına
gelmiştir. Cumhuriyet döneminde cilt kapakları gömme, şemse ve
köşebentlerde bezeme yapılmıştır. Yeni bir tasarım oluşmazken eski
klasik eserlere bağlı kalınarak eserler yapılmaya başlanmıştır.
20.yy da ustaca bu sanatı sürdürüp gelmiş mücellitler: Bahaettin
TOKATLIOĞLU, Necmettin OKYAY, Sami OKYAY, Emin BARIN ve
İslam SEÇEN
dir.
Günümüzde bu sanatı gelecek kuşaklara yılmadan bıkmadan aktaran İslam
SEÇEN, klasik dönemde yapılmış tekniklerden hemen hemen hepsini denemiş,
canlandırmış ve öğrencilerine aktarmıştır. Yıllarca Süleymaniye
Kütüphanesinde yazma eserlere hizmet eden İslam SEÇEN halen Mimar Sinan
Güzel Sanatlar Üniversitesi, Güzel Sanatlar Akademisi Geleneksel El
Sanatları Bölümü, Cilt Ana Sanat Dalında öğrenciler yetiştirmektedir.
Klasik Türk cildi İstanbul da birkaç özel atölyede ve Konya da 1984
yılında açılan Bölge Yazma Eserler Kütüphanesinde yaşatılmaya
çalışılmaktadır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğünün
26.03.2007 ile 26.09.2007 tarihleri arasında İstanbul Süleymaniye Yazma
Eser Kütüphanesinde düzenlemiş olduğu “Yazma Eserler Cilt ve Kâğıt
Restorasyonu “ kursu ile bu sanatın yaşatılması ve gelecek kuşaklara
aktarılması çerçevesinde önemli bir adım atılmıştır. Cilt sanatının
yaşayan en büyük ustası Sayın İslam Seçen, asistanı araştırma görevlisi
Gürcan Mavili ve Hatice Karagözün değerli öğretileri ile Kültür ve
Turizm Bakanlığına bağlı Yazma Eser Kütüphanesi personellerinden bir
grup Cilt Sanatı ve Kâğıt Restorasyonu konusunda eğitim görmüştür.
( Cilt Sanatının yaşayan en büyük ustası Sayın İslam Seçen))
Klasik Türk Cildinin
Kısımları:
Klasik Türk
cildinde şu kısımlar bulunur:
1-Kitapla ölçüsü aynı olan, kenar çıkıntıları olmayan
alt (Sol) ve üst (Sağ) kapaklar
2-Kitabın arka kısmını oluşturan dip yani sırt
3-Kitabın ön kısmını örten alt (Sol) kapağa bağlı
mıklep
4-Mıklebi alt (Sol) kapağa bağlayan, mıklebin hareket
etmesini sağlayan ve kitabın ağız kısmını koruyan sertap
5- Dikiş ve dikişi sağlamlaştıran şiraze.
Klasik Cilt Çeşitleri:
1-Şemse Ciltler
2-Çeharkuşe Ciltler
3-Lake Ciltler
4-Zerbahar Ciltler
5-Müşebbek Ciltler
6-Yazma Ciltler
7-Murassa Ciltler
Klasik Ciltte Kullanılan Araçlar:
Istampa, Mukavva Makası, Klişeler, Deri, Bıçkı, 50x50x2 cm Mermer, Kola,
Fırçalar, Zencerek, Mühre, Çiviler, Çekiç, Istaka, Falçata, Bistüri,
Makas, Teber, Çizgi, Mengene, Cendere, Cetvel.
Klasik ciltte Kullanılan Malzemeler:
Tıraşlanmış Deri, Mukavva, İbrişim, İnce Bez veya Tülbent, Kola, Tutkal,
Jelâtin, Altın
Klasik Türk Cildinin Yapılışı:
1-Kitabın sayfaları numaralandırılır, kuru ve ıslak
temizliği yapılır.
2- Sayfaların restorasyonu yapılır ve formalar dikişe
hazırlanır.
3-Hazırlanan formaların sırt dikişi mumlanmış ipek
ip(ibrişim) veya pamuk ipliği ile yapılır.
4-Dikişten sonra cenderede kitabın sırtına ince bir bez
(mermerşahi) yapıştırılır ve kurumaya bırakılır.
5-Formaların ortası saplamalarla tespit edilerek gizli
kolon ve şiraze kolonu atılır.
6-İbrişim ile şiraze örülür.
7- Kapak ölçüleri kâğıt üzerine alınır. Kitabın
kalınlığına ve ebadına uygun seçilen mukavva üzerine ölçüler aktarılır.
8-Yapılacak cilt çeşidine göre mukavva üzerinde işlem
yapılır (Şemse ciltse çivilerle oyulur). Tıraşlanmış deri ile mukavvalar
kaplanır.
9-Eğer kapak süslemesinde altın kullanılacaksa kapaklar
jelatinlenir.
10-Elde ezilen altınlar kullanılarak kitap süslemesi
tamamlanır.
11-Kapaklar kitaba geçirilir ve verniklenir.
Kaynak: Konya yazma kütüphanesi
